Sylwia Juźwiak /artykuł/ – Jak odmawiać prawa do świadczeń

„Praktyczne wskazówki, jak w oparciu o przepisy art. 2-4 ustawy o pomocy społecznej odmawiać prawa do świadczeń

– czyli zasady ogólne pomocy społecznej i ich wpływ na prawo do świadczeń

Z praktyki stosowania zasad ogólnych pomocy społecznej wynika, że jednym z największych wyzwań dla organów decydujących o przyznaniu świadczeń z pomocy społecznej jest skuteczne udowodnienie biernej postawy strony przy wychodzeniu z trudnej sytuacji życiowej, to znaczy takie przedstawienie zachowań strony w uzasadnieniu decyzji, które przekonają i stronę, i organ odwoławczy, że przy braku współdziałania strony postępowania w działaniach zmierzających do wyjścia z trudnej sytuacji życiowej pomoc nie przysługuje.

W niniejszym artykule – w oparciu o stanowisko doktryny prawniczej i orzecznictwo sądów administracyjnych – przedstawiono, w jaki sposób, odwołując się do zasad pomocy społecznej, prawidłowo sformułować podstawy odmowy przyznania świadczeń z pomocy społecznej.

W kontekście pomocy społecznej okoliczność, że zgodnie z art. 67 ust.2 Konstytucji RP obywatel pozostający bez pracy nie z własnej woli i nie mający innych środków utrzymania ma prawo do zabezpieczenia społecznego, którego zakres i formy określa ustawa, nie oznacza, że taki obywatel pomoc otrzyma automatycznie. Konstrukcja przepisów ustawy o pomocy społecznej wskazuje, że pomoc ta, wpisująca się w system zabezpieczenia społecznego i stanowiąca konstytucyjną gwarancję dla osób czy rodzin w trudnej sytuacji życiowej, przyznawana jest bowiem po spełnieniu kilku przesłanek, wśród których brak środków utrzymania jest warunkiem ważnym, ale nie przesądzającym o tym, że świadczenia na pewno zostaną przyznane.

Wynika to przede wszystkim z zasad ogólnych pomocy społecznej, które z jednej strony zakreślają obowiązki organów, ale z drugiej wyznaczają jednocześnie granice pomagania, a także przewidują ujemne konsekwencje za bierność beneficjentów pomocy społecznej przy rozwiązywaniu problemów związanych z ich trudną sytuacją.

Uzasadnienie jest tym elementem decyzji, w którym organ w sposób opisowy może rozwinąć to, co znalazło się z podstawie prawnej i rozstrzygnięciu (sentencji), musi być zatem ściśle powiązany nimi. Z uzasadnienia wynikać będzie, czy zrealizowane zostały przez organ postulaty wyrażane w zasadach ogólnych postępowania administracyjnego (w szczególności zasada praworządności, prawdy obiektywnej, czynnego udziału strony w postępowaniu). W uzasadnieniu musi znaleźć się wyjaśnienie, dlaczego akurat te, a nie inne przepisy prawa zostały zastosowane (uzasadnienie prawne), a także opis okoliczności, które organ uznał za udowodnione i dlaczego, dowodów, na których się oparł, dowodów, którym odmówił wiarygodności (uzasadnienie faktyczne). To głównie dokładne i wnikliwe opracowanie uzasadnienia pozwoli na ocenę, czy w sprawie zgromadzony został pełny materiał dowodowy oraz czy orzekając, organ nie przekroczył granic swobodnej oceny dowodów wynikającej z art.80 k.p.a. W uzasadnieniu powinna znaleźć się też wzmianka o tym, że strona została poinformowana o możliwości zapoznania się ze zgromadzonym materiałem dowodowym i czy wykorzystała swoje uprawnienie (a jeśli od stosowania art. 10 § 1 k.p.a. odstąpiono, to wzmianka o tym, z jakiej przyczyny, np. pilna potrzeba zabezpieczenia potrzeb strony umożliwiająca wykupienie leków).

W sprawach z zakresu pomocy społecznej nie ma większych problemów z uzasadnieniem decyzji przyznających świadczenia, chociaż może zdarzyć się, że strona nie jest zadowolona z wysokości przyznanego świadczenia i będzie składać odwołanie. Dlatego ważne jest, aby w uzasadnieniu zawrzeć wyjaśnienie, dlaczego przyznano świadczenie w określonej wysokości, czasem z powołaniem się na statystyczne wyliczenie ilości osób korzystających ze świadczeń, wysokość środków w budżecie i średnią kwotę pomocy przypadającą na jedną korzystającą osobę (choć to nie jest konieczne w świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych), a czasem z wyliczeniem dotychczas przyznanej stronie pomocy.

Znacznie większy problem stanowi uzasadnienie decyzji odmawiającej świadczeń. Zazwyczaj w takim przypadku pojawiają się dylematy, jak uzasadnić w decyzji taką odmowę. Takie problemy pojawiają się najczęściej w postępowaniach o świadczenia pieniężne, zwłaszcza w sytuacji (…)”.